افسردگی یکی از شایعترین مشکلات روانشناختی در دنیای امروز است. احساس غم مداوم، بیانگیزگی، خستگی ذهنی، اختلال خواب و کاهش لذت از زندگی، تنها بخشی از تجربه افرادی است که با افسردگی زندگی میکنند. اگرچه رواندرمانی و دارودرمانی روشهای مؤثری هستند، اما بسیاری از افراد یا به درمان پاسخ کامل نمیدهند یا دچار عود مجدد میشوند. به همین دلیل، پژوهشگران به دنبال روشهای مکمل و نوآورانهتری هستند. یکی از این روشها، بیوفیدبک و نوروفیدبک است.
گردآوری و ترجمه : دنیا نهضت – روانشناس
ترجمه مقاله : Efficacy of bio- and neurofeedback for
depression: a meta-analysis
بیوفیدبک و نوروفیدبک چیست؟
به زبان ساده، بیوفیدبک و نوروفیدبک روشهایی هستند که به فرد کمک میکنند از وضعیت بدن و مغز خود آگاهتر شود و یاد بگیرد آن را تنظیم کند.
- بیوفیدبک معمولاً روی عملکردهای بدن مانند ضربان قلب، تنفس یا تنش عضلانی تمرکز دارد. برای مثال، در نوعی از بیوفیدبک به نام «بیوفیدبک تغییرپذیری ضربان قلب (HRV)»، فرد یاد میگیرد با تنفس و تمرکز ذهنی، سیستم عصبی خود را آرامتر کند.
- نوروفیدبک روی فعالیت مغز کار میکند. در این روش، امواج مغزی با دستگاه ثبت میشوند و فرد از طریق تصویر یا صدا بازخورد میگیرد و بهتدریج یاد میگیرد الگوهای مغزی سالمتری ایجاد کند.
این روشها چگونه به افسردگی کمک میکنند؟
تحقیقات نشان میدهد که در افسردگی، بخشهایی از مغز که مسئول تنظیم هیجان هستند (مانند پیشپیشانی و آمیگدالا) عملکرد متعادلی ندارند. همچنین سیستم عصبی خودکار بدن بیش از حد در حالت «استرس» قرار میگیرد. بیوفیدبک و نوروفیدبک با آموزش خودتنظیمی، به بدن و مغز کمک میکنند دوباره به تعادل برگردند.
شواهد علمی چه میگویند؟
در یک مطالعه مرور و فراتحلیل که نتایج دهها پژوهش علمی را بررسی کرده است، مشخص شد که بیوفیدبک و نوروفیدبک میتوانند باعث کاهش معنادار علائم افسردگی شوند. این اثر هم در افرادی که تشخیص افسردگی اساسی داشتهاند دیده شده و هم در افرادی که به دلایل پزشکی یا روانی دیگر، علائم افسردگی را تجربه میکردهاند.
نکته مهم این است که این روشها بهویژه زمانی مؤثرتر هستند که به شکل ساختارمند و علمی (مثلاً در قالب جلسات منظم و تحت نظر متخصص) استفاده شوند. همچنین پژوهشها نشان میدهند که این روشها میتوانند مکمل درمانهای رایج باشند، نه لزوماً جایگزین کامل آنها.
این درمانها برای چه کسانی مناسب است؟
بیوفیدبک و نوروفیدبک میتوانند گزینه مناسبی باشند برای
- افرادی که به دارو پاسخ مناسبی ندادهاند
- کسانی که تمایل دارند نقش فعالتری در درمان خود داشته باشند
- افرادی که به دنبال روشهای غیرتهاجمی و بدون عوارض دارویی هستند
- مراجعانی که با استرس، اضطراب و مشکلات تنظیم هیجان همزمان درگیرند
آیا این روشها معجزه میکنند؟
خیر. مهم است واقعبین باشیم. بیوفیدبک و نوروفیدبک «درمان جادویی» نیستند. اثربخشی آنها به عواملی مثل شدت افسردگی، تعداد جلسات، انگیزه فرد و همراهی با رواندرمانی بستگی دارد. اما شواهد علمی نشان میدهد که این روشها امیدبخش، ایمن و رو به رشد هستند.
بیوفیدبک و نوروفیدبک نشان میدهند که مغز و بدن ما توان یادگیری و تغییر دارند. وقتی فرد یاد میگیرد ضربان قلب، تنفس یا امواج مغزی خود را بهتر تنظیم کند، نهتنها علائم افسردگی کاهش مییابد، بلکه احساس کنترل، آرامش و خودکارآمدی نیز تقویت میشود. آینده درمان افسردگی، به احتمال زیاد ترکیبی از رواندرمانی، دارودرمانی و فناوریهای نوین خواهد بود.
