اضطراب، افسردگی و وسواس از شایعترین مشکلات روانشناختی هستند که زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهند. بسیاری از افراد به سراغ دارودرمانی، مشاوره یا روشهای آرامسازی میروند؛ اما همیشه بهبود کامل حاصل نمیشود یا عوارض جانبی دارو مانع ادامهی درمان میشود. درست در همینجا است که یک روش نوین و علمی به نام نوروفیدبک (Neurofeedback) توجه بسیاری را به خود جلب کرده است؛ روشی که ادعا میکند میتواند «الگوی فعالیت مغز» را تغییر دهد تا علائم اضطراب و افسردگی کاهش یابد.
گردآوری و ترجمه : دنیا نهضت – روانشناس
خلاصه مقاله : Neurofeedback with anxiety and
affective disorders
نوروفیدبک چیست و چگونه کار میکند؟
نوروفیدبک نوعی «آموزش مغز» است که با استفاده از اندازهگیری امواج مغزی (EEG) انجام میشود. در این روش هیچ چیز وارد مغز نمیشود و تنها امواج مغزی ثبت شده و بلافاصله به شکل تصویر یا صدا به فرد نمایش داده میشود. مغز با دیدن این بازخورد، یاد میگیرد امواج نامناسب را کم و فعالیت سالمتر را بیشتر کند.
این روند شبیه تمرین بدنسازی است، با این تفاوت که به جای عضله، مغز را تمرین میدهید. جلسات معمولاً ۲۰ تا ۴۰ جلسه هستند و بهتدریج تغییرات پایداری ایجاد میشود.
ارتباط اضطراب، افسردگی و وسواس با «فعالیت مغز»
پژوهشها سالهاست نشان دادهاند که بسیاری از اختلالات روانشناختی ریشه در الگوهای نامنظم فعالیت مغز دارند. مثلاً:
- در اختلال وسواس (OCD) معمولاً نواحی پیشانی مغز بیشفعال هستند.
- در اضطراب و پنیک بخشهایی از مغز که مسئول پردازش تهدید هستند، فعالیت بیشتری نشان میدهند.
- در افسردگی اغلب «ناهماهنگی» میان نیمکرههای چپ و راست دیده میشود؛ نیمکره چپ که مسئول هیجانات مثبت است، کمتر فعال میشود.
این یافتهها باعث شده نوروفیدبک به عنوان روشی مطرح شود که شاید بتواند این الگوهای مغزی را اصلاح کند.
نوروفیدبک چگونه به اضطراب کمک میکند؟
مطالعات بیشمار نشان دادهاند که وقتی فرد دچار اضطراب شدید است، مغز او موجهای تند بتا تولید میکند که با نگرانی، افکار تکراری و بیقراری مرتبط است. نوروفیدبک تلاش میکند این موجهای تند را کاهش و فعالیت آرامتر (مثلاً آلفا) را تقویت کند.
طبق نتایج پژوهشها:
- در اضطراب امتحان، افرادی که نوروفیدبک دریافت کردند کاهش اضطراب بسیار بیشتری نسبت به گروههای کنترل داشتند.
- در اضطراب فراگیر (GAD)، بیشتر مطالعات کاهش علائم قابل توجهی گزارش کردهاند.
- این روش در فوبیا نیز مؤثر بوده و در برخی پژوهشها از روشهای آرامسازی ساده عملکرد بهتری داشته است.
نوروفیدبک و PTSD (اختلال استرس پس از سانحه)
یکی از چشمگیرترین نتایج مربوط به درمان PTSD است. در مطالعهای مشهور روی سربازان جنگی:
- گروهی که نوروفیدبک دریافت کردند، پس از ۳۰ ماه پیگیری، تنها در سه نفر بازگشت علائم دیده شد.
- در مقابل، تمام افراد گروه درمان معمولی دوباره دچار علائم شدند.
- همچنین نیاز به دارو در گروه نوروفیدبک به شکل چشمگیری کاهش یافت.
این نتایج نشان میدهد مغز حتی پس از ضربههای شدید روانی نیز میتواند با تمرین دوباره سامان یابد.
نوروفیدبک در افسردگی
یکی از یافتههای مهم در افسردگی «غیرفعال شدن نیمکره چپ» مغز است. نوروفیدبک تلاش میکند این نیمکره را دوباره فعال کند. در نمونههایی که با نوروفیدبک درمان شدند:
- بسیاری از بیماران که به دارو مقاوم بودند، کاهش شدید و پایدار علائم افسردگی تجربه کردند.
- حتی یک تا پنج سال پس از پایان جلسات، الگوهای سالم مغزی پایدار مانده بود.
- برخلاف دارو که معمولاً فقط علائم را کم میکند، نوروفیدبک میتواند عامل زیربنایی آسیبپذیری مغزی را تغییر دهد.
نوروفیدبک در درمان وسواس (OCD)
وسواس یکی از سختترین اختلالات برای درمان است؛ بهویژه نوع فکری. اما مطالعات جدید نشان میدهند:
- وقتی نوروفیدبک براساس «نقشه مغزی اختصاصی» هر بیمار طراحی شود، علائم به شکل چشمگیری کاهش مییابد.
- در چند گزارش، کاهش نمره وسواس از ۲۵ به ۴ یا از ۱۶ به ۳ گزارش شده است؛ نتایجی که حتی از بهترین داروها قویتر است.
- و مهمتر اینکه این تغییرات بیش از یک سال پایدار ماندهاند.
آیا نوروفیدبک برای همه مؤثر است؟
نوروفیدبک یک روش علمی و امیدوارکننده است، اما:
- باید توسط متخصص آموزشدیده انجام شود
- تعداد جلسات لازم رعایت شود
همچنین نوروفیدبک جایگزین کامل درمانهای دیگر نیست؛ بلکه میتواند در کنار مشاوره، شناختدرمانی یا دارودرمانی بسیار مؤثر عمل کند.
نوروفیدبک روشی غیرتهاجمی، بدون درد و با عوارض بسیار کم است که از طریق «تنظیم فعالیت مغز» تلاش میکند علائم اضطراب، افسردگی، PTSD و حتی وسواس را کاهش دهد. پژوهشهای فراوان نشان میدهند که این روش برای بسیاری از افراد، بهویژه کسانی که به درمانهای دیگر پاسخ ندادهاند، میتواند یک امید تازه باشد. اگر به دنبال روشی طبیعی، علمی و پایدار برای مهار اضطراب یا بهبود خلق هستید، نوروفیدبک میتواند گزینهای ارزشمند برای بررسی باشد.
